Zagłada polskich Żydów na Pomorzu

W przededniu II wojny światowej w województwie pomorskim mieszkało ok. 45 tys. Żydów, co stanowiło 2,3–2,4 proc. ogółu populacji. Najprawdopodobniej połowa z nich uciekła przed Niemcami przed 1 września 1939 r., pozostali zostali wkrótce zatrzymani. Większość z nich deportowano do Polski centralnej, ale co najmniej kilkuset zostało zamordowanych wraz z Polakami w tzw. pomorskich dołach śmierci.

Do dziś w wielu przypadkach nie ustalono konkretnych miejsc kaźni osób pochodzenia żydowskiego. Z perspektywy okupanta Pomorze już w 1939 r. zostało częściowo „odpolszczone”, a także niemal całkowicie wolne od Żydów. Tak napisano na bydgoskiej synagodze, którą rozebrano w grudniu 1939 r., „Diese Stadt ist Judenfrei” („To miasto jest wolne od Żydów”). Podobne napisy znalazły się w innych pomorskich miastach. W sprawozdaniu Einsatzkommando 16 z listopada 1939 r. czytamy: „na Pomorzu kwestia żydowska została rozwiązana. W wyniku akcji oczyszczającej wszyscy Żydzi, którzy nie zdążyli zbiec, zostali zlikwidowani” Nie było to literalnie prawdą, ale jednocześnie było bardzo do niej zbliżone.

2 września 1939 r. utworzono nieopodal wsi Sztutowo koło Gdańska obóz Stutthof dla spodziewanych organizatorów antyniemieckiego ruchu oporu na Pomorzu Gdańskim. Jesienią 1939 r. wygnano na teren Generalnego Gubernatorstwa (GG) tysiące Żydów i Polaków. Do GG deportowano też Żydów z Prus Wschodnich, a także częściowo z Łodzi i okręgu łódzkiego. Pierwsze prześladowania, grabieże i narastający terror niemiecki spowodowały, że wielu obywateli II RP zdecydowało się uciec na Wschód. 350 tys. spośród 600-tysięcznej ich masy stanowili właśnie Żydzi z Polski zachodniej i centralnej.

Do obozu Stutthof, który z czasem został przemianowany na obóz koncentracyjny i włączono w akcję ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej trafiło około 50 tysięcy Żydów pochodzących głównie ze wschodu dawnej Rzeczpospolitej z czego około 27 tysięcy zginęło.

To bardzo ważna część polskiej i żydowskiej historii dlatego wraz z Muzeum KL Stutthof w Sztutowie, który jest głównym organizatorem projektu oraz Instytutem Polskim w Tel Awiwie podjęliśmy się zorganizowania w Izraelu wydarzenia kulturalno-historyczne, w trakcie, którego ukażemy publiczności izraelskiej, zarówno historykom jak i naukowcom oraz osobom zainteresowanym pełnego obrazu terroru niemieckiego na przykładzie polskiego Pomorza.

Pierwszym etapem są wizyty studyjne edukatorów i historyków z różnych ośrodków historyczno - kulturalnych (z Muzeum Stutthof/Stutthof Museum oraz Muzeum Yad Mordechai, a także z Instytut Polski w Tel Awiwie) w trakcie spotkań wracająmy do historii z przed 80 laty, wymieniając się doświadczeniami z przekazywania wiedzy o tym trudnym i ważnym okresie historii.

Spotkania studyjne niebawem zaowocują wspólnie utworzonym albumem, materiałami edukacyjnymi, a także filmem dokumentalnym.

Fundusze publiczne

Projekt został dofinansowany ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Fundusz Promocji Kultury